Разоткривање на никотинот: Факти и заблуди за сите видови тутунски производи

Наша турлитава

04/02/2026 13:28

Што навистина е никотинот – помеѓу науката, историјата и современите поедноставувања

Во јавноста со децении се повторува поедноставена и силно вкоренета порака: „никотин = отров“.

Оваа формула е јасна, кратка и емоционално силна, што ја прави погодна за масовна комуникација. Но науката ретко функционира преку кратки слогани. Реалноста е многу покомплексна, а поедноставувањето често создава погрешно разбирање.

Историски гледано, односот кон никотинот и тутунот минал низ екстреми. Во првата половина на 20 век, цигарите биле рекламирани како „смирувачки“, „корисни за нервите“, па дури и препорачувани од лекари во комерцијални кампањи. Подоцна, кога научните докази за штетноста на пушењето станале неспорни, јавниот дискурс се префрлил во спротивна крајност. Наместо детално објаснување, се наметнала црно-бела слика во која целата штета била симболично префрлена врз никотинот.

Оваа промена имала превентивна улога, но истовремено ја замаглила научната прецизност.

Што точно е никотинот?

Никотинот е природна супстанца, природен алкалоид што го синтетизираат одредени растенија како дел од нивниот одбранбен механизам против инсекти. Тој не е вештачка, лабораториски создадена хемикалија, ниту соединение измислено за индустријата за тутун.

Иако тутунот е најпознатиот и најбогат извор, никотинот во многу мали количини природно се наоѓа и во растенија што секојдневно ги консумираме, особено од фамилијата Solanaceae:

домат
компир
модар патлиџан
пиперка
спанаќ
карфиол

Овие количини се фармаколошки незначајни, но нивното постоење покажува една клучна точка: никотинот како молекула постои во природата и не е по дефиниција токсичен отров. Како и кај многу природни супстанци, ефектите зависат од дозата, фреквенцијата и начинот на внесување.

Каде навистина настанува штетата?

Најголемата научна заблуда е поистоветувањето на никотинот со штетите од пушењето. Современите истражувања покажуваат дека главниот извор на болести и смртност кај пушачите не е никотинот, туку:

согорувањето на тутунот
чадот што се вдишува
катранот
јаглерод моноксидот
илјадниците токсични и канцерогени соединенија што се создаваат при горење

Согорувањето создава комплексна хемиска мешавина што директно ги оштетува белите дробови, крвните садови и клетките. Никотинот, иако создава зависност, не е примарниот канцероген фактор во оваа равенка.

Со други зборови: не никотинот, туку чадот ја носи најголемата биолошка штета.

Никотинот во современ контекст: IQOS и Вејп

Современите производи како IQOS и електронските цигари не го „менуваат“ никотинот, туку го менуваат начинот на негово доставување во организмот. Токму тука настанува новата научна и општествена дебата.

IQOS и уредите за загревање тутун

IQOS и сличните уреди работат на принцип на загревање, а не согорување на тутунот. Оваа разлика е суштинска, бидејќи согорувањето е главниот механизам што создава чад и токсични нуспроизводи.

Што покажуваат истражувањата досега?

Научните податоци укажуваат дека: кај корисниците на IQOS се забележува пониска изложеност на одредени штетни и потенцијално канцерогени соединенија во споредба со класичните пушачи; биомаркерите поврзани со чадот се пониски, што укажува на намалена изложеност.

Каде науката е внимателна? Дел од студиите се финансирани од самата тутунска индустријата, што бара дополнителна критичка проверка; независните истражувања даваат мешани резултати; регулаторните тела јасно разликуваат „намалена изложеност“ од „докажано намален здравствен ризик“.

Недостасуваат податоци за долгорочна употреба (20–30 години), а влијанието врз кардиоваскуларниот и респираторниот систем сè уште се следи.

Заклучокот на науката е воздржан:

IQOS најверојатно носи помал ризик од класичните цигари, но не е здрав производ и не е без последици.

Вејп (електронски цигари): каде е најголемата загриженост

Кај вејп-уредите, ризиците не се поврзани исклучиво со никотинот, туку со аеросолот, течностите и честата употреба. Вејп-аеросолот не е водена пареа. Тој содржи:

никотин (често во високи концентрации),
пропилен гликол и глицерин,
ароматични соединенија,
нуспроизводи од загревање.

Овие супстанции се вдишуваат директно во белите дробови, што е биолошки различно од нивна орална консумација.

Митови и факти – IQOS и вејп

Мит: помалку чад значи никаква штета

Факт: Помалку чад значи поинаков профил на ризик, но не и отсуство на ризик. Долгорочните ефекти остануваат отворено научно прашање.

Деца и тинејџери

Мозокот кај адолесцентите продолжува да се развива до средината на дваесеттите години. Во овој период, никотинот може да влијае врз:

вниманието и меморијата,
емоционалната стабилност,
контролата на импулсите,
системите за награда и зависност.

Зошто зависноста се развива побрзо кај млади?

мозокот е поосетлив на никотин;
зависност може да се развие и при повремена употреба;
раната изложеност го зголемува ризикот од подоцнежна зависност.

Акутни и технички ризици

Покрај невролошки реакции и напади, регистрирани се и:

труења со никотин кај деца,
иритации на устата и грлото,
повреди од дефектни батерии.

Никотинот е природна супстанца и не е главниот виновник за болестите поврзани со пушењето, но начинот на негова испорака го одредува ризикот.
Цигарите остануваат најштетната форма поради согорување.
IQOS може да значи намалена изложеност, но не и безбедност.
Вејпот носи посебни ризици, особено за младите и мозочниот развој.

Науката не бара апсолути, туку разликување, контекст и одговорност.

Ментол цигари – поврзани со повисок ризик од смрт, особено кај црнците

Истражувачите од Американското здружение за борба против рак (ACS) открија дека пушењето ментол цигари е поврзано со поголем ризик од смрт од различни здравствени причини, особено од кардиоваскуларни заболувања, во споредба со пушењето класични цигари. Повеќе ризици биле забележани кај поранешни пушачи и кај лица кои пушеле големи количини цигари дневно. Особено високи ризици биле утврдени кај црнците кои користеле ментол цигари, со зголемен ризик од 88% за одредени срцеви заболувања во споредба со класичните цигари.

Студијата следела речиси еден милион луѓе во рамки на Cancer Prevention Study II, проследувајќи ги нивните здравствени исходи во период од шест години. Ризикот од смрт од сите причини и од специфични болести се споредувал според тоа дали лицата биле актуелни пушачи, поранешни пушачи или никогаш не пушеле, и дали цигарите биле ментол или не.

Меѓу учесниците, 73.486 користеле ментол цигари, а 281.680 класични цигари. Иако актуелните пушачи на ментол и класични цигари имале слична висина на ризик од смрт во споредба со непушачите – престанокот со пушење значително го намалува ризикот.

Кај поранешните пушачи, историјата на пушење ментол цигари е поврзана со:

12% повисок ризик од смрт од сите причини
16% повисок ризик од кардиоваскуларни заболувања
13% повисок ризик од коронарни заболувања
43% повисок ризик од други срцеви заболувања

Ризикот од смрт бил особено висок кај лица кои пушеле многу цигари дневно (40 или повеќе) и кај црнците, кај кои ризикот од одредени срцеви заболувања бил за 88% повисок отколку кај пушачите на нементолски цигари.

Ментолот, кој природно се наоѓа во нане или се произведува синтетички, ја зголемува зависноста од тутунските производи и го отежнува престанокот со пушење. Тој го менува вкусот и чувството при инхалирање, создавајќи ефект на ладење што го прави чадот од цигарата полесен за вдишување.

Истражувањето ја потврдува важноста на престанокот со пушење како најсигурен начин за намалување на ризикот од заболувања и предвремена смрт, без оглед дали цигарите се ментолски или не. Дополнително, ментолот додава посебен здравствен ризик надвор од штетата предизвикана од самиот тутун, што ја потенцира потребата од регулирање на ментолните цигари.